Adını Selimiye Kışlası’nın yapımında emeği geçen Haydar Paşa’dan alan garın öyküsü, Sultan Abdülaziz Dönemi’nde Haydarpaşa-İzmit Demir Yolu Hattı’nın yapımıyla başladı. 1872’de hizmete giren ilk gar binası, bugünkü yapıya göre oldukça küçük ve sade bir görünüme sahipti. II. Abdülhamid Dönemi’nde daha görkemli bir yapının inşasına karar verildi. Alman mimarlar Otto Ritter ve Helmuth Cuno tarafından neoklasik üslupta tasarlanan bugünkü bina, 1908 yılında hizmete girdi. Yapının denize bakan iki ucundaki dairesel kuleleri, Hereke’nin açık pembe graniti ile Lefke taşından işlenen cephesi garın simgesi hâline geldi.

Deniz kıyısındaki yumuşak zemini sabitlemek amacıyla yaklaşık 1.100 ahşap kazık üzerine inşa edilen gar, sadece bir yolcu istasyonu değil, aynı zamanda devasa bir ticaret kapısıydı. Garın önündeki mendirek, yükleme tesisleri ve inşa edilen dev silolar, Anadolu ile İstanbul arasındaki ticari eşya akışının ana merkezi oldu.

I. Dünya Savaşı sırasında kritik bir cephane sevkiyat merkezi olan Haydarpaşa Garı, 6 Eylül 1917’de bir İngiliz casusunun düzenlediği sabotaj sonucu büyük bir yangın ve patlamayla sarsıldı. Mühimmatın infilak etmesiyle bina ağır hasar alırken patlamanın şiddeti Kadıköy ve Selimiye’deki evlerin camlarını kıracak kadar büyüktü.

Gar binası daha sonra Cumhuriyet’in 10. yılında aslına uygun biçimde yeniden inşa edildi. 1976’da restorasyona alındıysa da 1979’da Boğaz’da yaşanan tanker kazasındaki patlamadan etkilendi. 2010’daki yangında çatısı büyük hasar gören yapı için 2016’da geniş kapsamlı bir restorasyon süreci başlatıldı. Restorasyon çalışmaları sürerken garın çevresinde arkeolojik kazılar da yürütülmeye başlandı.

Klasik, Helenistik, Roma, Bizans, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerine ait kalıntıların bulunduğu alanda MÖ 5. yüzyıla tarihlenen sikkelerin yanı sıra hamam, konut ve kilise kalıntıları gün yüzüne çıkarıldı. Yaklaşık 12 bin altın, gümüş, bronz sikkenin bulunduğu kazılarda ortaya çıkarılan buluntular, Antik Khalkedon’un geçmişine dair önemli bilgiler sunuyor.

Günümüzde restorasyon ve arkeopark çalışmaları devam ediyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının açıklamalarına göre garın ilk kısmı 26 Eylül’de başlayacak olan İstanbul Kültür Yolu Festivali kapsamında açılacak. Ana binanın sergi ve etkinlik alanı olarak kullanılması, garın yanında kütüphane, arkeoloji müzesi ve arkeopark oluşturulması öngörülüyor. Sahilin kamusal kullanıma açılması ve açık etkinlik alanlarıyla desteklenmesiyle Haydarpaşa’nın önemli kültür, sanat ve yaşam merkezlerinden biri olması hedefleniyor.

İstanbul’un kent hafızasında özel bir yere sahip olan Haydarpaşa Garı’nın açılışını merak ve heyecanla bekliyoruz.