EN BELİRGİN ÖZELLİKLERİYLE GEZEGENLERİ TANIYALIM
Güneş sistemi, her biri kendine özgü özellikler taşıyan gezegenlerden oluşur. Kimi büyüklüğüyle kimi sıcaklığıyla kimi de sahip olduğu yapılarla öne çıkar. Bu kısa listede gezegenleri, uzun açıklamalara girmeden, ayırt edici temel özellikleriyle tanıyoruz.

Merkür, Güneş’e en yakın gezegen olmasına rağmen en sıcak gezegen değildir ve Güneş etrafında en hızlı tur atan gezegendir. Halkası ve uydusu olmayan Merkür’den bakıldığında Güneş, Dünya’dan görülene kıyasla yaklaşık üç kat daha büyük görünür. İnce atmosferi nedeniyle yüzey sıcaklıkları gündüzleri 430 °C’ye kadar çıkarken geceleri -180 °C’ye kadar düşer; buna karşın kutuplardaki bazı kraterlerde katı hâlde su bulunur. Ayrıca Merkür, Dünya’dan sonra Güneş sistemindeki en yoğun gezegendir.

Venüs, Güneş’e en yakın ikinci gezegen olup halk arasında “sabah yıldızı” ve “akşam yıldızı” olarak anılır. Güneş sistemindeki en sıcak gezegen olan Venüs’te yüzey sıcaklığı yaklaşık 480 °C’ye ulaşır ve kalın atmosferi nedeniyle gece-gündüz sıcaklık farkı neredeyse yoktur.

Dünya, Güneş sistemindeki beşinci en büyük gezegen olmasına rağmen yüzeyinde sıvı su bulunan tek gezegendir. Ekvator çapı ortalama 12.742 kilometre, ortalama yarıçapı 6.371 kilometre, kütlesi yaklaşık 5,97 × 10²⁴ kilogram ve hacmi yaklaşık 1,08 × 10¹² kilometreküptür. Yaşamın kesin olarak bilindiği tek gök cismi olan Dünya, adını mitolojiden almayan tek gezegen olarak da ayrışır. Yüzeyinin büyük bir kısmı sıvı hâldeki sularla kaplıdır ve %78 azot, %21 oksijen ile %1 diğer gazlardan oluşan atmosferi yaşam için elverişli koşullar sağlar; aynı zamanda küçük ve orta boy gök taşlarına karşı koruyucu bir kalkan görevi görür. Tek bir doğal uydusu bulunan Dünya, buna karşın en fazla yapay uyduya sahip gezegendir.

“Merih” ya da “Kızıl Gezegen” olarak da bilinen Mars, halkası olmayan bir gezegendir. Yüzeyinin kırmızımsı görünümü, demir oksit bakımından zengin kaya ve topraklardan kaynaklanır. Mars’ın çevresinde, Dünya atmosferine benzeyen ancak çok daha ince bir atmosfer bulunur ve bu atmosferin büyük bölümünü karbondioksit oluşturur; oksijen miktarı ise yok denecek kadar azdır. Yüzeyi demir açısından zengin tozlarla kaplıdır. Güneş sisteminin en büyük yanardağı olan, yaklaşık 600 kilometre çapında ve 25 kilometre yüksekliğindeki sönmüş Olimpus Yanardağı (Olympus Mons) Mars’ta yer alır.

Jüpiter’in görünüşündeki en dikkat çekici özellik, kendi etrafında hızla dönen kızıl renkli fırtına bulutlarının oluşturduğu Büyük Kırmızı Leke’dir; bu dev fırtına, Dünya’yı içine alabilecek kadar büyüktür. Güneş’ten sonra Güneş sistemindeki en büyük gök cismi olan Jüpiter, çıplak gözle görülebilir ve kütlesi diğer tüm gezegenlerin toplamının yaklaşık 2,5 katına ulaşır. En güçlü manyetik alana ve en geniş manyetosfere sahip gezegen olan Jüpiter, çok hızlı dönmesiyle de dikkat çeker; kendi ekseni etrafındaki dönüşünü yaklaşık 10 saatte tamamlarken; Güneş etrafındaki yörüngesini yaklaşık 12 yılda dolaşır.

Satürn, Güneş sisteminin ikinci en büyük gezegeni olup çapı yaklaşık dokuz Dünya genişliğindedir ve kütlesi Dünya’nın yaklaşık 95 katına ulaşır. En belirgin özelliği, yedi ana halkadan oluşan ve Güneş sisteminin en büyük ve en dikkat çekici halka sistemi olarak bilinen yapısıdır. Bilinen en fazla doğal uyduya sahip gezegen olan Satürn’ün onaylanmış uydu sayısı 140’ın üzerindedir.

Uranüs, teleskopla keşfedilen ilk gezegendir. Çıplak gözle görülebilen gezegenler arasında Güneş’e en uzak olan Uranüs, Dünya’nın yaklaşık dört katı büyüklüğünde ve 14,5 katı kütlesindedir. Kendi ekseni etrafında ters yönde döner ve Güneş etrafındaki yörüngesinde yaklaşık 90 derece yatık duruşuyla âdeta yuvarlanan bir top gibi hareket eder.

Neptün, keşfinden önce konumu matematiksel hesaplamalarla belirlenen ilk gezegen olarak bilinir. Güneş sistemindeki en yüksek rüzgâr hızlarına sahip olan Neptün’de atmosferik rüzgârlar saatte 2.000 kilometrenin üzerine çıkarak ses hızını aşabilir. Çıplak gözle görülemeyen tek gezegen olan Neptün, Dünya’ya olan büyük uzaklığı nedeniyle gökyüzünde son derece sönük görünür; açısal çapı Ay’ınkinden yüzlerce kat daha küçüktür.
Böylelikle sekiz gezegen, farklı özellikleri ve keşif öyküleriyle Güneş sisteminin çeşitliliğini ve düzenini ortaya koyar.
149 okunma




